Youtuberen algoritmoa eta sare neuronalak

20 Maiatzak 2020, 2:10 pm
Published in Idatzita

Youtube ezagutzen dutenek eta maiz erabili dutenek, ikusi edo esperimentatu ahal izango zuten noizbait, nola, erabili ahala, web gunea gure gustuak sumatzen hasten den.  Bideo formatuan, benetan erakartzen gaituzten gaiak erakusteko gaitasuna eskuratzen du, bere plataforman ahalik eta denbora gehien egon gaitezen helburuarekin, noski.

Honenbestez, ezagunen baten Youtubeko kontua ikusiko bagenu, honi Youtubek gomendatutako bideoak eta gureak guztiz desberdinak direla ikusiko genuke. Baina nola iritsi da Youtube gure burua horren ondo ezagutzera?

Youtube ulertzeko modu zuzen bat, galderaz beteriko algoritmo bat imajinatzea da. Algoritmo bat zer den ez dakitenentzat, algoritmo bat, funtsean, problema bat ebazteko jarraibide edo arau zehatz batzuk dituen tresna bat da. Pentsa dezagun unetxo batez Youtubeko algoritmoa garela. Gure erabiltzaileen gustuak ezagutzeko, galdera sorta bat egin genezake: zein bideo-kanal dator bat erabiltzailearen adinarekin? zein kanalek partekatzen du erabiltzailearen kokapen geografikoa? zenbateko  iraupena izan behar du bideoak? kirola edo zientzia?

Erabiltzaileak ikusten dituen bideoak aztertuz eta galdera sorta honi erantzunez, Youtubeko algoritmoak, denborak aurrera egin ahala, erabiltzailea gero eta hobeto ezagutzea lortuko du, benetan honek ikusi nahi duena gomendatzea lortuz. Galdera sorta hau Youtubeko bideoak sortzen zituen jendearen graio-santua izan da luzaroan, azken finean, Youtubeko algoritmoa ezagututa, batek bideo perfektua sor bailezakeen.

Harrigarrena da gaur egun Youtubek ez duela algoritmo bat erabiltzen; galdera horiek, arau hauek, ez dira existitzen, Youtubeko algoritmoa aspaldi deskonektatu zuten eta askoz ahaltsuagoa eta interesgarriagoa den zerbaitegatik ordezkatua izan zen, neurona-sareak (ikaskuntza automatikoak).

Red neuronal

Neurona-sare bat zirkuitu elektriko moduko bat da, gure neuronen funtzionamendua nolabait imitatzen duen programa informatiko baten barruan dagoena. Algoritmo arruntek ez bezala, neurona-sare batek ez du algoritmo edo jarraibiderik behar problema bat ebazteko, bere kabuz ikasteko gai da. Hala, problemak ebazten ditu modu erabakitzailean, algoritmo bat aurrez programatu beharrik gabe. Eta nola lortzen du Youtubek gure gustuen berri izatea neurona-sare horiekin? Zientzian ohikoa den bezela, analogia bat erabiltzea da zerbait konplexua ulertzeko modurik errazena.

Demagun sare neuronal bat nahi dugula Interneten dabiltzan milaka irudietan katuak automatikoki identifikatzeko. Hasieran, neurona-sareak ez du ezer jakingo, eta entrenatu egin beharko da. Adibidez, txakur bat eta katu bat agertzen diren irudi bat erakutsi ahal izango diogu  eta katua zein den, inolako jarraibiderik eta deskribapenik eman gabe. Ondoren, irudi konplexuago bat jarriko diogu, esaterako, lehoinabarra eta katu batena. Katua zein den esango diogo berriro ere. Neurona-sare hori adibide gehiagorekin eta gehiagorekin entrenatzen jarraitzen badugu, une batetik aurrera neurona-sarea gai izango da, bere kabuz, erakutsiko diogun edozein Interneteko irudietan katuren bat dagoen identifikatzen.

Adibide hori sinplea eta zentzugabea iruditu arren, etorkizunean neurona-sareek izan dezaketen garrantzia erakusten digu. Demagun sare neuronal bat entrenatzen dugula, katuen irudien ordez zelula kantzerigenoak identifika ditzan. Edo planetak izan ditzaketen izarren-seinaleak aztertzeko entrenatzen dugula. Edo eredu klimatologikoak aurresateko. Edo... gure gustuak zeintzuk diren ezagutzeko, Youtuberen antzera. 

Big Dataren aroan, sortzen ditugun datu guztiak aztertzeko behar den denborarik ez dugun garaian, sare neuronalak teknologia iraultzaile bilakatu dira, eta etorkizunean gero eta gehiago hitz egingo da euren inguruan.

30 urte Hubble espazio-teleskopioarekin

29 Apirilak 2020, 12:58 pm
Published in Idatzita

Apirilaren 24an, hiru hamarkada bete ziren Hubble teleskopioa espaziora iritsi zenetik. Ordutik, Lurraren orbitan ibili da biraka, kosmosaren esplorazioan gizateriaren begi bihurtuz. Hasiera-hasieratik, teleskopio espazial zoragarri hau iraultzailea izan da, eta gaur egun astronomiaren adar gutxi daude bere aurkikuntzek eragin ez dietenak.

Hubble-k 547 km-ko altueran orbitatzen du Lurra. Espazioan dagoenez, ez du atmosferak argian eragiten duen distortsioa jasaten, eta, horri esker, oso bereizmen handiko irudiak ateratzen ditu, Lurreko teleskopioekin lortuko liratekeenak baino askoz garbiagoak dira hain zuzen ere. Espaziora jaurti zutenetik, 1.400.000 irudi baino gehiago jaso ditu, eta oso atsegina da ikusgai dauden bere irudi-galerietatik paseatzea.

Zaila da Hubble-k egindako aurkikuntza guztiak zerrendatzea. Horietako batzuk errepasatuko ditugu:
Bere lehen misioa Hubble-ren konstantea, hau da, Unibertsoaren hedatzearen neurriaren balioa, zehazten laguntzea izan zen. Eguzki-sistema behatzeko leiho berri bat ireki zuen, eta argazkiak atera zizkion, besteak beste, kometa batek Jupiterren aurka egindako talkari (1. irudia), Ioko sumendiei, Uranoko aurorei edo Plutonen satelite-sistemari (2.irudia).
Exoplaneta baten diskoa beste izar baten inguruan zuzenean behatu zuen lehen teleskopioa ere izan zen (3. irudia).
Espazio sakoneko behaketek izar-formazioetako irudi ikusgarriak utzi zizkiguten, Orionen nebulosa batean “Sorkuntzaren zutabeak” argazki ospetsua atera zuen (4. irudia)

Gure galaxiatik harantzago, Hubble espazio-teleskopioa Unibertsoko eremu ilun bat behatzen saiatu zen, eta emaitza “Hubble eXtreme Deep Field” izan zen (5. irudia). Irudi horretan 5.500 galaxia agertzen dira, zeru guztiaren 32miloiren batean.
Harekin ikasi genuen 2 bilioi galaxia inguru daudela beha daitekeen Unibertsoan. Urrutien topatu dugun galaxia ere ikusi zuen.
Grabitazio-lenteen bidez ere lortu ditu materia ilunaren behaketa-ebidentzia onenak (6. irudia).

Hubble t2 

Baina hogeita hamar urte igaro ondoren, Hubble zaharkitua dago, eta 2030. urtera arte (agian, 2040) lanean jarraituko duela espero den arren, teleskopio espazial berriak ditugu iada bere bideari jarraipena emateko zain. Bere oinordeko naturala James Web Teleskopioa izango da, 2021ean jaurtitzeko zain dagoena. Hubble-k 2,4 m-ko ispilua baldin bazuen, James Webb-ek 6,5 m-ko ispilua izango du, espaziorik urrunena ikusi eta, ondorioz, Big Bangaren ondoren Unibertsoa nolakoa zen aztertzea ahalbidetuz.

Hubblek bere irudi ikusgarriak ikusteko aukera ematen dizu:

* Hubble-en irudiak: https://www.spacetelescope.org/images/archive/zoomable/

*Hubble-ek zure urtebetetze egunean ateratako argazkia ikusi nahi baduzu, hemen egin dezakezu: https://www.nasa.gov/content/goddard/what-did-hubble-see-on-your-birthday

*Eta Hubble momentu honetan zer behatzen ari den ikusi nahi baduzu: http://spacetelescopelive.org

 

Argazki astronomikoak Eureka!-ko behatokitik (I)

21 Apirilak 2020, 2:28 pm
Published in Idatzita

Argazki hauek ez daude NASAko teleskopio batekin eginda; izan ere, egiteko erabilitako teleskopioa apala da eta hiriaren argi-kutsaduran eta itsasoko lanbroan murgilduta dago. Eureka!-ren Astronomia-Behatokiko teleskopioa da eta berarekin lortu ditugu irudi astronomiko hauek.
Teleskopioa: Celestron 11, CCD kamerarekin.
Argazkien egilea: Andreas Heideinreich.
Lehen artikulu honetan, galaxia batzuk erakutsiko dizkizuegu:

Galaxia NGC 7331

Kiribila-motako galaxia bat da, Pegaso konstelazioan kokatua. Guretik 49 milioi argi-urtera dago, eta Esne Bidearen antzeko forma eta tamaina ditu.
Erdiko erraboila galaxiaren gainerako izarren kontrako noranzkoan biratzen da.
William Herchelek ikusi zuen lehen aldiz, 1784an.

ngc7331 30Jul13

Galaxia mota 

Galaxia M104, Txapelaren galaxia
Galaxia kiribila ezagunenetako bat da.
Virgo konstelazioan dago eta 800.000 eguzki-masa du.
Alde batez ikustean, hauts-disko handia eta izar-fardel handia ikusten dira nukleoan, batez ere izar zaharrez osatua. Tamaina handiko halo galaktiko bat ere du.
Nukleoan 109 eguzki-masako zulo beltz bat duela uste da.

comp2 med3c10t650 ddp res M104 Galaxia El Sombrero

Galaxia mota 

Galaxiak M60 eta NGC4647

Bi galaxia oso desberdin dira. Ezkerrekoa, txikiena, NGC4647 da, eta kiribila-motako galaxia bat da. Eskuineko galaxia M60 da, eta galaxia eliptikoa da. Gainera, M60 galaxia supermasiboa da eta izar zaharrez osatuta dago; NGC 4647 galaxia, berriz, askoz txikiagoa da, eta haren izarrak gazteagoak dira.
M60 Birgo- kumuluko hirugarren galaxia distiratsuena da, talde hau 1.500 inguru galaxiez osatuta dago. 120.000 argi-urteko diametroa du, eta Esne Bidetik 54 milioi argi-urtera dago.

 m60 2Apr13

Galaxia mota 

M51a galaxia edo Zurrunbilo galaxia

Zurrunbilo galaxia, galaxia kiribila da, Cannes Venaciti konstelazioan kokatua. 1773an aurkitu zuen Charles Messier eta mota hauetako lehena izan zen.
Zurrunbilo galaxia gurea baino %43a txikiagoa da,. Beste galaxia bat du hurbil , NGC 5195, M51b izenekoa. Galaxia nano bat da, eta bi galaxiak elkarri eragiten ari dira. Bien multzoari M50 deritzo.
Ipar hemisferioko zeruan aurki daiteke urte osoan zehar eta prismatiko batzuekin ikus daiteke.

 M51 5Apr11

Galaxia mota  

 iverdale 2M51localizacin 

M51 galaxiaren posizioa zeruan.

Hartz Nagusiaren “kirtenaren” muturrean dagoen Alkaid izarretik gertu dago.

Prismatiko batzuekin ikus daiteke ilargirik gabeko gau batean.

 

 

 

 

 

 

 

ATLAS kometa

3 Apirilak 2020, 10:17 am
Published in Idatzita

Egun hauetan, lurrean jarduera gehienak geldirik badaude ere, Unibertsoaaren marxa ez da gelditzen. Kasu honetan, egun hauetan zeruan dagoen kometa bati buruz hitzegingo dugu. 

C/2019 Y4 (ATLAS) kometa 2019ko abenduaren 28an aurkitu zuen ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) teleskopioak. Kometa, Ipar hemisferioko zeruan aurkitzen da.

Gaur egun, ATLAS kometa Marte planetatik haratago dago, Eguzkirako bidean. Orbita oso eliptikoa du, eta 6.000 urte inguruko periodoa kalkulatzen zaio Eguzkiaren inguruan. Astronomo batzuek dioten arabera, askoz zaharragoa den kometa baten zati bat izan daitekeela.

ATLASen azken argazkietan, kola berde bat duen kometa bat ageri da. Horrek adierazten du CN-ko molekulak (zianogenoa) daudela. Mokekula horrek Eguzkiaren argia jasotzean kolore horretako argia igortzen dute.

foto ATLAS

Tamaina txikiko kometa den arren, aurkitu eta hurrengo bi hilabeteetan bere distira asko handitu zen. ATLASek +17 magnitudetik +8ra igo da otsailetik martxora. Distira handitze horrek pentsarazten digu maiatzean +2 inguruko magnitudea izango duela, hau da, begi hutsez ikusi ahal izango dela. Hala ere, baliteke kometa txikia apurtzea Eguzkira hurbiltzean.

Non dagoen

ATLAS kometa Hartz Nagusiaren konstelazioan dago, eta Perseus konstelaziorantz mugitzen ari da. Gure latitudeetatik gau osoan ikus daiteke.

Mapa honetan, kometak hurrengo hilabeteetan izango duen kokapena ikus daiteke.

CometaATLAS2

Noiz arte ikusiko da

Kometa eguzkirantz hurbiltzen ari da pixkanaka, horregatik bere distira handitzen ari da. Halaere, maiatzaren lehenengo hamabostaldira arte itxoin beharko dugu ea begi bistaz disfrutatu dezakegu. Ondoren, Eguzkitk oso gertu topatuko da eta ez da gehiago ikusgai izango. 

Beraz, hurrengo egunean duen eboluzioa ikusiko dugu.

Zientzian oso zaila da aurkikuntza berri bat noiz eta non agertuko den jakitea, eta hurrengo kasua adibide argia da.

Zientzialari-talde batek dio duela 30 urte Lurrera erori zen meteorito baten barruan proteina bat identifikatu duela. Aurkikuntza hori berresten bada, inoiz behatu den jatorri estralurtarreko lehen proteina izango da.

Orain arte, hainbat molekula organiko aurkitu izan dira espazioan, hala nola aminoazidoak edo azukreak. Baina aurkitu diren molekula hauen egitura eta konplexutasun kimikoa ez dira, inondik inora, bizia egon dadin ezinbestekoak diren proteinena bezalakoak. Azterketa interes astro-biologiko handikoa da; izan ere, baieztatuz gero, frogatuko du kimikarik konplexuena, Lurreko organismo bizidunetan ikus dezakegun hori, zoriz espazio sakonean ere gertatzen dela.

Meteoritoan aurkitutako proteina lurreko kutsatzaile bat ez dela egiaztatzeko, hemolitina izeneko proteinaren konposizio isotopikoa aztertu dute autoreek. Zuhaitzen enborretan eraztunen kopuruak haien adinari buruzko arrastoak ematen dituen bezala, konposatu batek duen isotopo kimikoen ehunekoak, bere jatorriari eta adinari buruzko informazioa ematen die kimikariei, zehaztasun eta sinesgarritasun handiz.

 hemolithin

Kasu horretan, ikusi ahal izan denez, hemolitinak deuterio kantitate handiagoa du (hidrogenoaren isotopoetako bat) Lurreko proteinetan espero dena baino, eta horrek sinesgarritasun handia ematen dio bere jatorria disko protosolarrean edo espazioko hodei molekularretan jartzen duten autoreen teoriari.

 

Zerua apirilaren erdiraldera arte

24 Martxoak 2020, 11:58 am
Published in Idatzita

Hona hemen datozen egunetan ikus daitezkeen fenomeno astronomiko garrantzitsuenak. Planetak eta konstelazioak lokalizatzeaz gain, ISSa (Nazioarteko Espazio Estazioa) zeruan nola pasatzen den azalduko dizugu.

IKUSGAI DIREN PLANETAK

Hurrengo egunetan, egunsentia baino lehen HegoEkialderantz Marte, Jupiter eta Saturno planetak ikus daitezke begi bistaz, argi-puntuak bezala.or

Mendebalderantz, eguzkia sartu eta gero, Artizarra planeta oso altu zeruan distiratzen ikusiko da. Urteko garai onena da planeta hau ikusi ahal izateko.

Ilargia agertzen joango da eta egunez egun bere fasea handitzen joango da eta altuago aurkituko dugu zeruan.

 

 

Ilargiaren posizioa zeruan martxoko azken egunetan zehar.

Martxoko azken egunetan zehar ilargi txiki bat ikusiko dugu. Artizarra planetatik hurbil ikusiko dugu 28an eta 29an Tauroko Aldebaran izarretik gertu topatuko dugu.

ORION ETA ZEZENA KONSTELAZIOEN AGURRA

Oraindik, Orion eta Zezena, neguko konstelazioak ikusteko aukera duzu.

Egun hauetan, eguzkia sartu eta ordu batera, begiratu Mendebaldera eta bi konstelazioak ikusi ahal izango duzu. Biek erraz aurkitzen diren izar distiratsuak dituzte.

Zezenaren eskubian, Pleiadeak daude. Hauek izar-kumulu ireki bat da, polita ikusteko. Izar urdinskaz osatuta dago eta oso egokia prismatikoekin ikusteko. Begi bistaz 7 edo 8 antzeman ahal izango zara.

Pleiaden behealdean Artizarra planeta aurkituko duzu.         

NAZIOARTEKO ESTAZIO ESPAZIALA (ISS) IKUSI

Apirilaren lehenego egunetan (1tik 5era) Nazioarteko Estazio Espaziala (International Space Station, ISS) Donostiaren gainetik pasako da eta eguraldiak laguntzen badu, begi bistaz ikusi ahal izango da. Hiru aukera ona daude ikusteko.

Hemen azaltzen dizugu zer orduetan izango da.

Maginudea
(itxurazko distira)
OrduaNondiz-Nora
Apirilak 2 -3,5 21:44 - 21:51 IparMendebaldetik-Ekialdera
Apirilak 4 -3,3 21:46 - 21:54 Iparmendebaldetik-Hegoekialdera
Apirilak 5 -3,7 21:00 - 21:08 Iparmendebaldetik-Hegoekialdera

Datuen iturria: heavens-above.com

Hemen azaltzen dizugu hobeto nola izangao da apirilak 5ekoa:

ISS pirilak 5ean

ISS ipar-mendebaldeko horizontetik aterako da 21:00an, eta hegoekialderantz mugituko da, altuera hartu ahala. 21:04ean ikusiko da ondoen eta distira handiagoa izango du. Momentu honetan 90°-ko altueran egongo da. Orduan, Artizarrak baino distira zertxobait ahulagoa izango du. 21:08ean gure bistatik desagertuko da.

Eguna hurbildu ahala, baliteke minutu gutxi batzuk aldatzea ISSren ordua.

ISS5abril