2019ko berri zientifiko-teknologiko garrantzitsuenak Eureka!ren eritziz

2 Urtarrilak 2020, 12:35 pm
Published in Blog
Read 130 times

2019ko berri zientifiko-teknologiko garrantzitsuenak Eureka!ren eritziz

ZULO BELTZ BATEN LEHENENGO IRUDIA LORTU DUTE

Uztailaren 10ean, EHT (Event Horizon Telescope) teleskopioko astronomoek zulo beltz baten lehenengo argazkia erakutsi zioten munduari eta, hala, duela 100 urte Einsteinek aurreikusitako objektu horien existentzia berretsi zuten. Errealitatean, zulo beltzeko gertaeren mugaren irudia da; muga horretatik aurrera ezer ezin da irten zulo beltzetik, ezta argia bera ere.



M87 galaxian kokatutako zulo beltz supermasibo bat da izatez, 55 milioi argi-urtetara dagoena eta Eguzkiaren masa baino 6.500 aldiz handiagoa daukana. Zulo beltz supermasiboak objektu astronomiko nahiko txikiak direnez, orain artean ia ezinezkoa izan da horiek behatu ahal izatea.

Irudian argi-eraztun bat —fotoiak— eta bere inguruan hedatzen den gasa ikus daitezke. Eraztunaren behe aldeko argia goiko aldekoa baino distiratsuagoa dela atzematen da. Horren arrazoia zera da, zulo beltza biratzen ari dela eta behealdeko argia behatzailearen alderantz doan bitartean distiratsuagoa agertzen dela, eta goialdean argia urrunduz doanez argiagoa bihurtzen dela. Doppler efektu erlatibista bat da.

Irudia 8 teleskopioz (EHT) osatutako sare batek eskuratu zuen, munduko kokagune desberdinetan zeudenak (AEB, Txile, Mexiko, Espainia eta Antartida), herrialde desberdinetako 200 zientzialari baino gehiagoren elkarlanari esker.

TXINAK ESPAZIO-ZUNDA BAT EZARRI DU ILARGIAREN EZKUTUKO AURPEGIAN

Urtarrilaren 3an, Txinako Espazio Agentziak, lehengo aldiz, Ilargiaren ezkutuko aurpegian rover edo astromobil bat lurreratzea lortu zuen. Misioaren helburua gune horretako lurzorua aztertzea zen, izan ere, haren konposizioa, burdin eta magnesio handikoa izan zitekeela uste baitzen, aurpegi ikusgaiaren lurzoruarekiko guztiz desberdina. Hain zuzen, ilargiaren beste aldeko gainazala oso bestelakoa da, “itsaso” gutxiago baititu eta krater kopuru askoz handiagoa bait dauka.

Misioak Chang’e 4 izeneko satelitea Ilargiaren inguruko orbitan jarri zuen eta hark Von Kármán kraterrean ilargiratu zuen astromobila, Ilargiaren hego hemisferioan dagoen 184 km-ko kraterrean, Eguzki Sistemarengan eragin handiena duten kraterretako batean.

Ilargian burututako esperimentuen artean, lehenengo esperimentua biologikoa izan zen, kotoi haziak ernearaztean zetzana. Kontuan izan behar da muturreko baldintzetan gauzatu zela, izan ere, ilargian tenperaturak egunean zehar 100 gradu zentigradukoak izatetik gauean zero azpitik 100 gradu izatera pasa daitezke. Gainera, misio horretan Txinak substantzia bitxi bat aurkitu zuen, gel baten antzekoa, baina zientzialari txinatarrek oraindik ez dute haren izaera azaldu.

EGUZKI-SISTEMARA IZARRARTEKO KOMETA BAT HELDU ZEN LEHENENGO ALDIZ

2019ko abuztuan, Krimeako Gennadiy Borisov astronomo amateurrak, bere 0,67 m.-ko teleskopioarekin gure eguzki-sistemara heldu zen lehenengo izarrarteko kometa hauteman zuen, edo hobeki esanda, atzemandako lehenengoa.

Ofizialki 2l/Borisov izeneko kometak hilabete batzuk igaro zituen gure eguzki-sisteman. Azaroaren erdi aldera arte iparraldeko hemisferioko teleskopioen bidez egon zen ikusgai eta, egun horretatik aurrera, ekliptika zeharkatzean, hegoaldeko hemisferiokoek ikertu ahal izan zuten. Eguzkira gehien hurbildu zen unea abenduaren 8an izan zen, baina nahiko ondo ikusteko moduan egon zen 2020ko apirilaren 20ra arte.

Gaurdaino, egiturari eta konposizioari dagokienez, gure eguzki-sistemako kometen antz handia daukala ikusi da. Palmako William Herschel teleskopioak Zianuroa (CN) eta C2 hauteman zituen bertan, beste kometa batzuetan ere atzeman zirenak.

Dena den, honako hau ez da gure eguzki-sisteman sartu den lehenengo izarrarteko objektua, izan ere 2017an beste gorputz bat atzeman zen, Oumamua izenekoa, forma luzexka bitxia zuena eta asteroide gisa sailkatu zena, azkeneko datuen arabera isatsik gabeko kometa bat izan zitekeela dirudien arren.


UNIBERTSOAN SORTUTAKO LEHENENGO MOLEKULA AURKITU DUTE

Nature aldizkariak apirilean adierazi zuenez, Unibertsoan sorturiko lehenengo molekula aurkitu zen, Helio Hidruroa edo HeH+. SOFIA behatokiko teleskopioak burutu zuen aurkikuntza.

Big Bangaren ostean Unibertsoa 4.000 K-raino hoztu zenean, duela 13.800 milioi urte inguru, bertan sorturiko elementu arinak elkarren artean konbinatzen hasi ziren. Hidrogeno ionizatuak eta helioak elkarri eragin zioten eta, era horretan, lehenengo molekula sortu zen; HeH+ molekula. Ondoren, molekula horren suntsiketak hidrogeno molekularra sortu zuen, Unibertsoko molekula mota ohikoena.

HeH+ molekula NGC7027 nebulosa planetarioan aurkitu zuten. Nebulosaren erdigunean dagoen nano zuriak sortutako erradiazio bortitza eta hidrogeno eta helio dentsitatea handia dela eta, gaur egun molekula hori sortzeko leku paregabea da hori.

GOOGLEK NAGUSITASUN KUANTIKOA LORTU IZANA ALDARRIKATU DU

Lehenengo aldiz, ordenagailu kuantiko batek ordenagailu arruntentzat ezinezkoa zen kalkulu matematiko bat burutzea lortu zuen. Mugarri hori Googleren Sycamore ordenagailu kuantikoak lortu zuen joan den 2019an, ordenagailu klasikoekin 10.000 urte beharko zituen algoritmo matematiko bat 200 segundotan ebatzi zuenean. Algoritmo jakin horrek zenbaki segidak sortzen ditu ausaz, eta aplikazio praktikorik ez duten arren, konputazio mota horren bidez nagusitasun kuantikoa lortu daitekeela frogatzeko balio dute.

Ordenagailu kuantikoak datuen prozesaketa eta kudeaketa sistemak dira, bit kuantikoetan oinarrituta daudenak, ohiko ordenagailuen biten baliokideak, alegia. Ez dute transistore bidez funtzionatzen (silizioaren gisako material erdieroaleak) eta ez dituzte fisikaren printzipio klasikoak jarraitzen. Ordenagailu horiek material supereroaleak erabiltzen dituzte (oso tenperatura baxuetan jarduten duten materialak) fisika kuantikoaren munduan murgiltzeko, zeina printzipio exotikoek arautzen duten, esate baterako, Pauliren bazterketa printzipioak.

Hona hemen Googleren AI sailak argitaratutako artikulua.

FILIPINETAKO LEIZE BATEAN HOMO GENEROKO KIDE BERRI BAT AURKITU DUTE

Jada ezagunak ziren HOMO generoko bost kideei —neanderthalak, denisovarrak, floresiensis, erectus eta sapiens— Homo luzonesis gehitu beharra suertatu zen, 2019an aurkitutako kide bat, alegia, testuliburuak berriz idaztera behartu gaituena. Haren hondakinak Callo leizean aurkitu zituzten, Luzón irlan (horra hor izenaren zergatia), Filipinetan. Lurpetik ateratako 13 hezur eta hortzez osatutako multzoak giza espezie berri bat existitu zela frogatzen du, gutxienez duela 67.000 mila urte irla hartan bizi izan zena. Hondakinek behar adina desberdintasun antropologiko zituzten gizaki hura Homo generoko kide berri gisa sailkatzeko (gogorarazi behar da, gaur egun, ezagutzen diren kide guztietatik soilik Homo sapiensak lortu zuela bizirautea).
Aurkitutako hondakinak hiru gizaki desberdinei zegozkien, nahiz eta ezin izan zen DNArik hartu xehetasun gehiago ezagutzeko. Hori bai, hondakinen tamaina kontuan hartuta, Homo floresiensisaren gisa, Homo luzonensisa ere bereziki txikia izan zela ondorioztatu zuten, ziurrenik irlako nanismo deitzen zaion prozesu ebolutiboaren ondorioz, zeinaren arabera, kokapen geografikoa dela eta (Luzón irla isolatu bat da) gorputza modu esanguratsuan txikitzen den belaunaldi batetik bestera, baliabideak eskuratzeko aukera murritza delako.

FUNTSEZKO INDAR BERRI BATEN ZANTZUAK?

2016. urtean, fisikari hungariar batzuek esperimentu konplexu baten emaitzak argitaratu zituzten, eta funtsezko indar berri bat aurkitu izanaren zantzuak agertu ziren horietan, naturako bosgarren indarra izan zitekeena (grabitatea, indar elektromagnetikoa, indar nuklear ahula eta indar nuklear bortitza dira gaur egun ezagutzen ditugun laurak). Esperimentu zinez konplexu batean, fisikari hungariar horiek atomo-nukleo arinen (Berilio-8 isotopoak, zehazki) desintegrazioaren hondakinak aztertzen ari zirela, ustekabean, partikula batetik energia soberakin bat zetorrela jabetu ziren. Partikula horri X17 izena jarri zitzaion eta teoriak aurreikusitako partikula exotikoa izateko hautagaitzat proposatu zuten, fotoi ilun deiturikoa. Esperimentuak eztabaida handia piztu zuen zientzialarien artean nahiz eta 6,8 sigmako konfiantza estatistikoaren babesa zeukan (zientzian, 5 sigma baino gehiagoko balio estatistikoa duen balio bat aurkikuntzatzat jotzen da, betiere bi esperimentu edo detektagailu desberdinetan hautematen denean).

2018an, CERN (munduko partikula-azeleragailu handiena) partikula bilatzen saiatu zen baina ez zuen lortu; halere, ez zuen lortu haren existentzia ziurtasunez baztertzea ere. 2019ra bitartean, 2016ko esperimentua burutu zuten fisikari hungariarrek partikula horren antzeko beste bat aurkitu zuten esperimentu berdintsu batean, baina ez zen 2016an aurkitutakoaren berdin-berdina (Helio isotopoak erabili zituzten Berilio isotopoak erabili ordez). Aurkikuntza horrek lehenengo esperimentuan lortutako konfiantza estatistikoa baino are handiagoa izan zuen; 7,2 sigmakoa, hain zuzen.

Hala eta guztiz ere, esperimentuaren konplexutasuna eta datuen trataera estatistikoa zela eta, partikulen esparruko fisikarien artean eszeptizismo handia egon zen, eta jende gutxik onartu zuen haren sinesgarritasuna errealitatean. Zuhurrak izan beharko dugu eta etorkizuneko esperimentuetako datuek zer esaten duten ikusi. Esperimentu horrek garbi utzi zuen, behintzat, oraindik ere bide luzea geratzen dela naturak ezkutatzen dituen sekretu guztiak desestaltzeko.

ZIENTZIALARIEK 28.000 URTEKO MAMUT BAT BERPIZTU DUTE ARRATOIEN ZELULETAN

Urte asko generamatzan mamut iletsua berpiztearekin amesten eta, 2019ko ingeniaritza genetikoaren teknikak 20 urte lehenago zirenekiko oso aurreratuak izan arren, oraindik ez gaude ugaztun izugarri horiek pasieran ikusteko moduan.

Dena den, izoztutako mamut iletsu baten —Yuka izenekoa eta 2012an aurkitua—hondakinekin lanean ari zen ikerlari errusiar eta japoniar talde batek aurrerapauso erraldoia eman zuen; izan ere, frogatu zuten mamuten zeluletako funtzio batzuek bere horretan iraun zezaketela ia 30.000 urte.

Ikerketa horrek ez zuen lortu Yukaren zelulak berpiztea, baina bai, ordea, haren zenbait funtzio zelular berraktibatzea. Zientzialariek Yukaren egitura genetiko batzuk arratoien obozitoetan injektatu zituzten eta, nahiz eta ez zuten lortu zelulak banatzen hastea, banaketa horretarako beharrezkoak ziren pauso batzuk abiarazi zituzten haiek. Ez zen batere harrigarria zelulak ezin ahal izatea erabat banatu, izan ere, beste arrazoi batzuen artean, Yuka ordura arte hobekien gordetako mamuta zen arren, bere zelulek jasandako kaltea handia zen eta, ondorioz, horiek berraktibatzea guztiz gertagaitza zen.

Ordura arte, desizozketa eremuetako permafrostean aurkitutako zenbait birus berpiztea lortu zen, baina inoiz ez zen lortu aspaldi hildako organismo baten zelula bizigaiak edo bideragarriak berreskuratzea, hau da, kaltetutako DNA zuten zelulak berpiztea, eta hori oztopo bat da mamut iletsua edo desagertutako beste edozein espezie berpizteko.

Mamut iletsua berriz bizien mundura ekartzeko saiakerak artean fruiturik eman ez duen arren, ezin da ukatu ikerketa horretako emaitzak aurrerapauso handia eta aurkikuntza liluragarria direnik. Hain zuzen, jasotako emaitzetan oinarrituta, zientzialariek espero dute gehiago ikasiko dutela mamutari horren ingurune hotzean bizirautea ahalbidetu zioten egokitzapen genetikoei buruz.

Dena dela, teknologia berriak agertu ezean eta kalte gutxiago dituzten DNA laginak aurkitu ezean, litekeena da zientzialariek ezin izatea mamuta berpiztu etorkizun hurbilean.

EDIZIO GENETIKOKO TEKNIKA BERRI BAT, GAIXOTASUNAK ERAGITEN DITUZTEN MUTAZIOEN %90 ZUZENTZEKO GAI DENA


Urteak daramatzagu CRISPR-Cas9 edizio genetikoko teknikaren onurez eta mugez hitz egiten; teknika horren bidez, genoma erraz samar edita daiteke, gaixotasunak eragiten dituzten mutazioak ezabatzeko. CRISPR-Cas9 teknikaren bidez, kaltetutako edo gaixotasun bat eragin duen DNAren helize bikoitzeko bi hariak moztu, sekuentzia zehatza gehitu eta zelularen konpontze-sistemari beharrezko aldaketak egiten uzten zaio, modu egokian egingo dituela esperoz. Hala ere, konponketa-sistemak ez du beti behar bezala funtzionatzen, eta behar diren DNA-zatiak ken ditzake harizpitik, eta horrek hainbat ondorio kaltegarri eragin ditzake.

Baina aurten teknika berri bat ezagutu dugu, giza eritasunak eragiten dituzten mutazio genetikoen %90 inguru zuzentzera irits daitekeena eta, gainera, modu kontrolatuagoan eta ondorio kaltegarri gutxiagorekin. “Prime Editing” (Edizio Nagusia edo Edizio Hobetua) izeneko teknika berri horrek eragozpen horiek saihesten ditu helize bikoitzeko DNA hari bakarra ebakiz (beste teknikan bi harizpiak ebakitzen dira), eta, hala, dagoen harizpian oinarrituta entzima batek erauzitako katea osatzen du. Hala, teknika ez dago zelula konpontzeko mekanismoen mende, eta, beraz, akatsak eta material genetikoaren galera minimizatu egiten dira.

David Liu irakasleak eta haren taldeak (Broad Institutekoa, Harvardeko Unibertsitatean eta Massachusettseko Institutu Teknologikoan afiliatua) garatutako “Prime Editing” teknika berria itxaropentsua izan daiteke mutazio askoren kasuan, eta genetikoak diren eta CRISPR-Cas9 teknika eraginkorragoaren bidez tratatu ezin diren gaixotasunak trata ditzake.

Nolanahi ere, teknika berritzaile guztien kasuan bezala, beharrezkoa da ikertzen jarraitzea, teknika berri horren eraginak eta/edo beste batzuekin dituen konbinazioak ulertzeko eta hobetzeko, eta ahalik eta paziente gehienengana iristeko. Ondorioak ateratzeko goiz den arren, badirudi hasierako emaitzak itxaropentsuak direla.

GALDUTAKO KONTINENTEAREN AURKIKUNTZA: ADRIA HANDIA

Utrecht, Oslo eta Zuricheko unibertsitateetako geologo talde batek kontinente baten hondakinak aurkitu zituen, Europako hegoaldearen azpian lurperatuta zeudenak.

Kontinente hark, Adria Handia izenekoak, Antartidaren tamaina bera zeukan eta itsaso tropikal arin batez estalita zegoen, non sedimentuak apurka pilatzen joan ziren, harri bihurtu arte.

Duela 240 milioi urte Gondwana kontinentetik banantzen hasi zen, zeinak egungo Afrika, Hego Amerika, Australia, Antartida, indiar azpikontinentea eta Arabiako penintsula hartzen zituen barnean. Une hartatik aurrera, iparralderantz lekualdatzen hasi zen, 3-4 zentimetro urtean.

Gaur egun Europa denaren aurka talka egin zuen duela 120 milioi urte, zati txikitan banatu zen eta kontinente zaharraren azpian lurperatuta geratu ziren zati horiek. Kontinente horren zati batzuk 1500 kilometroko sakoneran daude. Soilik harkaitz kopuru txiki bat geratu zen gainazalean, eta horietako zenbaitek mendikateak eratu zituzten, besteak beste, Alpeak.

Gainazalean geratu ziren hondakin horiek ikertzea zaila izan den, Iberiar penintsulatik hasita Iranaino barreiatua bait daude.

Ikerketa hori 2019ko irailaren 3an argitaratu zen Gondwana Research aldizkarian.

MARGARITA SALAS FALGUERAS

1938an jaio zen Caneron, Asturiasen, eta 2019ko azaroaren 7an zendu zen, 80 urte zituela. XX. mendeko zientzialari garrantzitsuenetarikoa izan zen.

Bere aita medikua zen, eta hark sustatu zuen neskak zientziarekiko zeukan interesa. Zientzia kimikoetan lizentziatu zen 1963an, Madrilgo Complutense unibertsitatean. Zientzia kimikoetan graduatu eta doktoretza-tesia egin zuen. Severo Ochoa ezagutu zuen, eta hark biokimikan murgiltzera bideratu zuen.

1964an Estatu Batuetara jo zuen, New Yorkeko unibertsitateko medikuntza-eskolako zientzia-departamentura, Eladio Viñuela senarrarekin batera. 1967ra arte egon zen AEBtan eta, gero, Madrilera itzuli ziren biologia molekularra garatzen jarduteko. Genetika molekularraren Espainiako lehenengo ikerketa-taldea sortu zuen CSICko Ikerketa Biologikoen Zentroan. Zentro horretan lan egin zuen 1997ra arte.

Bere ekarpen zientifiko handienen artean, phi29 birus bakteriofagoaren DNA polimerasaren aurkikuntza dago, bioteknologian aplikazio handia daukana, izan ere, DNA modu oso eraginkorrean handitzea ahalbidetzen baitu. Horrek aplikazio ugari ditu alor ezberdinetan, esate baterako, onkologian, arkeologian, auzitegi-medikuntzan...

Bere ibilbide profesionalean zehar sari ugari jaso zituen, nola nazionalak hala nazioartekoak; besteak beste, Ramón y Cajal saria, Echegaray domina, unibertsitate ugaritan honoris causa doktore izendatu zuten... Horrez gain, Estatu Batuetako Zientzien Akademia Nazionaleko eta Real Academia Españolako kide izan zen.