Youtuberen algoritmoa eta sare neuronalak

20 Maiatzak 2020, 2:10 pm
Published in Idatzita

Youtube ezagutzen dutenek eta maiz erabili dutenek, ikusi edo esperimentatu ahal izango zuten noizbait, nola, erabili ahala, web gunea gure gustuak sumatzen hasten den.  Bideo formatuan, benetan erakartzen gaituzten gaiak erakusteko gaitasuna eskuratzen du, bere plataforman ahalik eta denbora gehien egon gaitezen helburuarekin, noski.

Honenbestez, ezagunen baten Youtubeko kontua ikusiko bagenu, honi Youtubek gomendatutako bideoak eta gureak guztiz desberdinak direla ikusiko genuke. Baina nola iritsi da Youtube gure burua horren ondo ezagutzera?

Youtube ulertzeko modu zuzen bat, galderaz beteriko algoritmo bat imajinatzea da. Algoritmo bat zer den ez dakitenentzat, algoritmo bat, funtsean, problema bat ebazteko jarraibide edo arau zehatz batzuk dituen tresna bat da. Pentsa dezagun unetxo batez Youtubeko algoritmoa garela. Gure erabiltzaileen gustuak ezagutzeko, galdera sorta bat egin genezake: zein bideo-kanal dator bat erabiltzailearen adinarekin? zein kanalek partekatzen du erabiltzailearen kokapen geografikoa? zenbateko  iraupena izan behar du bideoak? kirola edo zientzia?

Erabiltzaileak ikusten dituen bideoak aztertuz eta galdera sorta honi erantzunez, Youtubeko algoritmoak, denborak aurrera egin ahala, erabiltzailea gero eta hobeto ezagutzea lortuko du, benetan honek ikusi nahi duena gomendatzea lortuz. Galdera sorta hau Youtubeko bideoak sortzen zituen jendearen graio-santua izan da luzaroan, azken finean, Youtubeko algoritmoa ezagututa, batek bideo perfektua sor bailezakeen.

Harrigarrena da gaur egun Youtubek ez duela algoritmo bat erabiltzen; galdera horiek, arau hauek, ez dira existitzen, Youtubeko algoritmoa aspaldi deskonektatu zuten eta askoz ahaltsuagoa eta interesgarriagoa den zerbaitegatik ordezkatua izan zen, neurona-sareak (ikaskuntza automatikoak).

Red neuronal

Neurona-sare bat zirkuitu elektriko moduko bat da, gure neuronen funtzionamendua nolabait imitatzen duen programa informatiko baten barruan dagoena. Algoritmo arruntek ez bezala, neurona-sare batek ez du algoritmo edo jarraibiderik behar problema bat ebazteko, bere kabuz ikasteko gai da. Hala, problemak ebazten ditu modu erabakitzailean, algoritmo bat aurrez programatu beharrik gabe. Eta nola lortzen du Youtubek gure gustuen berri izatea neurona-sare horiekin? Zientzian ohikoa den bezela, analogia bat erabiltzea da zerbait konplexua ulertzeko modurik errazena.

Demagun sare neuronal bat nahi dugula Interneten dabiltzan milaka irudietan katuak automatikoki identifikatzeko. Hasieran, neurona-sareak ez du ezer jakingo, eta entrenatu egin beharko da. Adibidez, txakur bat eta katu bat agertzen diren irudi bat erakutsi ahal izango diogu  eta katua zein den, inolako jarraibiderik eta deskribapenik eman gabe. Ondoren, irudi konplexuago bat jarriko diogu, esaterako, lehoinabarra eta katu batena. Katua zein den esango diogo berriro ere. Neurona-sare hori adibide gehiagorekin eta gehiagorekin entrenatzen jarraitzen badugu, une batetik aurrera neurona-sarea gai izango da, bere kabuz, erakutsiko diogun edozein Interneteko irudietan katuren bat dagoen identifikatzen.

Adibide hori sinplea eta zentzugabea iruditu arren, etorkizunean neurona-sareek izan dezaketen garrantzia erakusten digu. Demagun sare neuronal bat entrenatzen dugula, katuen irudien ordez zelula kantzerigenoak identifika ditzan. Edo planetak izan ditzaketen izarren-seinaleak aztertzeko entrenatzen dugula. Edo eredu klimatologikoak aurresateko. Edo... gure gustuak zeintzuk diren ezagutzeko, Youtuberen antzera. 

Big Dataren aroan, sortzen ditugun datu guztiak aztertzeko behar den denborarik ez dugun garaian, sare neuronalak teknologia iraultzaile bilakatu dira, eta etorkizunean gero eta gehiago hitz egingo da euren inguruan.

30 urte Hubble espazio-teleskopioarekin

29 Apirilak 2020, 12:58 pm
Published in Idatzita

Apirilaren 24an, hiru hamarkada bete ziren Hubble teleskopioa espaziora iritsi zenetik. Ordutik, Lurraren orbitan ibili da biraka, kosmosaren esplorazioan gizateriaren begi bihurtuz. Hasiera-hasieratik, teleskopio espazial zoragarri hau iraultzailea izan da, eta gaur egun astronomiaren adar gutxi daude bere aurkikuntzek eragin ez dietenak.

Hubble-k 547 km-ko altueran orbitatzen du Lurra. Espazioan dagoenez, ez du atmosferak argian eragiten duen distortsioa jasaten, eta, horri esker, oso bereizmen handiko irudiak ateratzen ditu, Lurreko teleskopioekin lortuko liratekeenak baino askoz garbiagoak dira hain zuzen ere. Espaziora jaurti zutenetik, 1.400.000 irudi baino gehiago jaso ditu, eta oso atsegina da ikusgai dauden bere irudi-galerietatik paseatzea.

Zaila da Hubble-k egindako aurkikuntza guztiak zerrendatzea. Horietako batzuk errepasatuko ditugu:
Bere lehen misioa Hubble-ren konstantea, hau da, Unibertsoaren hedatzearen neurriaren balioa, zehazten laguntzea izan zen. Eguzki-sistema behatzeko leiho berri bat ireki zuen, eta argazkiak atera zizkion, besteak beste, kometa batek Jupiterren aurka egindako talkari (1. irudia), Ioko sumendiei, Uranoko aurorei edo Plutonen satelite-sistemari (2.irudia).
Exoplaneta baten diskoa beste izar baten inguruan zuzenean behatu zuen lehen teleskopioa ere izan zen (3. irudia).
Espazio sakoneko behaketek izar-formazioetako irudi ikusgarriak utzi zizkiguten, Orionen nebulosa batean “Sorkuntzaren zutabeak” argazki ospetsua atera zuen (4. irudia)

Gure galaxiatik harantzago, Hubble espazio-teleskopioa Unibertsoko eremu ilun bat behatzen saiatu zen, eta emaitza “Hubble eXtreme Deep Field” izan zen (5. irudia). Irudi horretan 5.500 galaxia agertzen dira, zeru guztiaren 32miloiren batean.
Harekin ikasi genuen 2 bilioi galaxia inguru daudela beha daitekeen Unibertsoan. Urrutien topatu dugun galaxia ere ikusi zuen.
Grabitazio-lenteen bidez ere lortu ditu materia ilunaren behaketa-ebidentzia onenak (6. irudia).

Hubble t2 

Baina hogeita hamar urte igaro ondoren, Hubble zaharkitua dago, eta 2030. urtera arte (agian, 2040) lanean jarraituko duela espero den arren, teleskopio espazial berriak ditugu iada bere bideari jarraipena emateko zain. Bere oinordeko naturala James Web Teleskopioa izango da, 2021ean jaurtitzeko zain dagoena. Hubble-k 2,4 m-ko ispilua baldin bazuen, James Webb-ek 6,5 m-ko ispilua izango du, espaziorik urrunena ikusi eta, ondorioz, Big Bangaren ondoren Unibertsoa nolakoa zen aztertzea ahalbidetuz.

Hubblek bere irudi ikusgarriak ikusteko aukera ematen dizu:

* Hubble-en irudiak: https://www.spacetelescope.org/images/archive/zoomable/

*Hubble-ek zure urtebetetze egunean ateratako argazkia ikusi nahi baduzu, hemen egin dezakezu: https://www.nasa.gov/content/goddard/what-did-hubble-see-on-your-birthday

*Eta Hubble momentu honetan zer behatzen ari den ikusi nahi baduzu: http://spacetelescopelive.org

 

ATLAS kometa

3 Apirilak 2020, 10:17 am
Published in Idatzita

Egun hauetan, lurrean jarduera gehienak geldirik badaude ere, Unibertsoaaren marxa ez da gelditzen. Kasu honetan, egun hauetan zeruan dagoen kometa bati buruz hitzegingo dugu. 

C/2019 Y4 (ATLAS) kometa 2019ko abenduaren 28an aurkitu zuen ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) teleskopioak. Kometa, Ipar hemisferioko zeruan aurkitzen da.

Gaur egun, ATLAS kometa Marte planetatik haratago dago, Eguzkirako bidean. Orbita oso eliptikoa du, eta 6.000 urte inguruko periodoa kalkulatzen zaio Eguzkiaren inguruan. Astronomo batzuek dioten arabera, askoz zaharragoa den kometa baten zati bat izan daitekeela.

ATLASen azken argazkietan, kola berde bat duen kometa bat ageri da. Horrek adierazten du CN-ko molekulak (zianogenoa) daudela. Mokekula horrek Eguzkiaren argia jasotzean kolore horretako argia igortzen dute.

foto ATLAS

Tamaina txikiko kometa den arren, aurkitu eta hurrengo bi hilabeteetan bere distira asko handitu zen. ATLASek +17 magnitudetik +8ra igo da otsailetik martxora. Distira handitze horrek pentsarazten digu maiatzean +2 inguruko magnitudea izango duela, hau da, begi hutsez ikusi ahal izango dela. Hala ere, baliteke kometa txikia apurtzea Eguzkira hurbiltzean.

Non dagoen

ATLAS kometa Hartz Nagusiaren konstelazioan dago, eta Perseus konstelaziorantz mugitzen ari da. Gure latitudeetatik gau osoan ikus daiteke.

Mapa honetan, kometak hurrengo hilabeteetan izango duen kokapena ikus daiteke.

CometaATLAS2

Noiz arte ikusiko da

Kometa eguzkirantz hurbiltzen ari da pixkanaka, horregatik bere distira handitzen ari da. Halaere, maiatzaren lehenengo hamabostaldira arte itxoin beharko dugu ea begi bistaz disfrutatu dezakegu. Ondoren, Eguzkitk oso gertu topatuko da eta ez da gehiago ikusgai izango. 

Beraz, hurrengo egunean duen eboluzioa ikusiko dugu.

Zientzian oso zaila da aurkikuntza berri bat noiz eta non agertuko den jakitea, eta hurrengo kasua adibide argia da.

Zientzialari-talde batek dio duela 30 urte Lurrera erori zen meteorito baten barruan proteina bat identifikatu duela. Aurkikuntza hori berresten bada, inoiz behatu den jatorri estralurtarreko lehen proteina izango da.

Orain arte, hainbat molekula organiko aurkitu izan dira espazioan, hala nola aminoazidoak edo azukreak. Baina aurkitu diren molekula hauen egitura eta konplexutasun kimikoa ez dira, inondik inora, bizia egon dadin ezinbestekoak diren proteinena bezalakoak. Azterketa interes astro-biologiko handikoa da; izan ere, baieztatuz gero, frogatuko du kimikarik konplexuena, Lurreko organismo bizidunetan ikus dezakegun hori, zoriz espazio sakonean ere gertatzen dela.

Meteoritoan aurkitutako proteina lurreko kutsatzaile bat ez dela egiaztatzeko, hemolitina izeneko proteinaren konposizio isotopikoa aztertu dute autoreek. Zuhaitzen enborretan eraztunen kopuruak haien adinari buruzko arrastoak ematen dituen bezala, konposatu batek duen isotopo kimikoen ehunekoak, bere jatorriari eta adinari buruzko informazioa ematen die kimikariei, zehaztasun eta sinesgarritasun handiz.

 hemolithin

Kasu horretan, ikusi ahal izan denez, hemolitinak deuterio kantitate handiagoa du (hidrogenoaren isotopoetako bat) Lurreko proteinetan espero dena baino, eta horrek sinesgarritasun handia ematen dio bere jatorria disko protosolarrean edo espazioko hodei molekularretan jartzen duten autoreen teoriari.